Blog | Cydweithredol | Perchnogaeth gweithwyr

‘Yr effaith whoosh’: llythyr at Lee Waters

Mae Derek Walker, o Ganolfan Cydweithredol Cymru, wedi ysgrifennu llythyr agored at Ddiprwy Weinidog newydd Llywodraeth Cymru dros yr Economi a Thrafnidiaeth

By Mark Smith · April 15, 2019

See this page in: English

Annwyl Lee Waters.

Llongyfarchiadau ar eich penodiad gweinidogol.

Mae’n rhaid bod hon yn swydd ddelfrydol i chi, gyda chyfrifoldeb dros feysydd sy’n agos iawn at eich calon. Bydd llu o bobl yn gwneud eu ffordd at eich drws. Fel y bobl hynny, rwyf innau hefyd eisiau i chi roi blaenoriaeth i bwnc penodol. Rwy’n gobeithio y bydd y llythyr agored hwn yn cael eich sylw. Nid oes angen rhagor o arian arnom ond mae angen eich cymorth arnom.

Y pwnc yw perchenogaeth gan weithwyr. Rydym eisiau gweithio gyda chi i roi mwy o fusnesau yng Nghymru yn nwylo eu gweithwyr. Mae 10% o’r bobl gyfoethocaf yn y DU yn berchen ar bron i 70% o’i chyfoeth ariannol. Gadewch i ni wneud ein rhan i newid hynny yng Nghymru a chreu economi fwy cyfartal.

Byddai lefelau uwch o berchenogaeth gan weithwyr yn helpu Llywodraeth Cymru i gyflawni llawer o’i hamcanion polisi. Mae’n llwybr profedig tuag at wella cynhyrchiant busnesau – a ddisgrifir fel ‘effaith whoosh’ gan ein cleientiaid. Yn bwysicach na hynny, mae busnesau sy’n eiddo i’w gweithwyr yn llawer llai tebygol o symud y tu allan i Gymru neu gael eu gwerthu i gorfforaethau mawr.

Yn ogystal, mae perchenogaeth gan weithwyr yn ffordd brofedig, er yn un a gaiff ei hesgeuluso’n aml,  o sicrhau olyniaeth yn achos perchenogion busnes sydd eisiau ymddeol. Prin iawn y mae’n opsiwn a gyflwynir iddynt pan maent yn bwriadu gadael y busnes. Mae economi Cymru’n dibynnu ar fusnesau bach. Yng Nghymru, mae gennym gyfran uwch o berchenogion hŷn ar fusnesau, ac felly mae mater methiannau o ran trosglwyddo busnesau (sylwer – nid methiannau busnes) yn fwy arwyddocaol. Mae ein hymchwil wedi dangos bod tri o bob pedwar perchennog busnes yng Nghymru heb wneud cynlluniau ar gyfer trosglwyddo eu busnes yn y dyfodol. Mae gennym broblem yma – a chyfle.

"Mae’r sector busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr yn perfformio’n well na busnesau sydd â strwythurau perchenogaeth eraill o ran cynhyrchiant, enillion ariannol a chydnerthedd busnes"

Derek Walker, Prif Weithredwr, Canolfan Cydweithredol Cymru

Derek Walker

Er nad yw perchenogaeth gan weithwyr yn ateb i bob problem, mae’n ddatrysiad ysgogol. Fel y mae’r Gymdeithas Perchenogaeth gan Weithwyr yn ei ddweud mewn adroddiad rhagorol a gyhoeddwyd ganddynt y llynedd: ‘Mae Perchenogaeth gan Weithwyr yn darparu mantais glir a deniadol gyda pherthnasedd arbennig i gynllunio olyniaeth a thwf i fusnesau bach a chanolig a busnesau teuluol .’

Mae’r sector busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr yn perfformio’n well na busnesau sydd â strwythurau perchenogaeth eraill o ran cynhyrchiant, enillion ariannol a chydnerthedd busnes. Mae’r busnesau hyn yn gwneud cyfraniad sylweddol i dwf economaidd. Mae’n fater o synnwyr cyffredin. Os oes gennych fuddiant yn y busnes, rydych yn fwy tebygol o wneud ymdrech arbennig.

Fodd bynnag, nid yw hyn yn amlwg i bawb, ac mae arnom angen eich cymorth i godi ymwybyddiaeth o ddewis perchenogaeth gan weithwyr. Mae angen i ni gysylltu â pherchenogion busnesau, ond mae’n hanfodol i ni gysylltu â’r bobl sy’n eu cynghori hefyd – boed yn gyfrifwyr, cyfreithwyr neu fancwyr. Ar hyn o bryd, nid yw perchenogion busnesau’n ymwybodol y gallent drosglwyddo eu busnes i’w gweithwyr. Hyd yn oed pan maent yn ymwybodol, ni wneir hyn yn ddigon cynnar i roi’r amser i staff godi’r arian i brynu’r busnes. Nid oes ateb cyflym i hyn, ond gyda’ch cymorth chi, gallai ymgyrch gyson i godi ymwybyddiaeth ymhlith y gymuned fusnes ynghylch perchenogaeth gan weithwyr wneud gwahaniaeth mawr….

Y maes arall lle mae arnom angen eich cymorth yw perswadio’r banciau y gallent ac y dylent roi benthyciadau i fusnesau lle mae gweithwyr eisiau chwarae rôl sylweddol a chael llais ystyrlon yn y busnes. Ar hyn o bryd, mae mynediad i gyllid yn gweithredu fel rhwystr yn erbyn mwy o drefniadau o’r fath. Yn rhy aml, mae banciau a sefydliadau ariannol eraill yn ystyried bod busnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr yn ormod o risg, gydag amgyffrediad bod ‘gormod o bobl yn llywio’ mewn cwmnïau o’r fath, sy’n golygu bod gwneud penderfyniadau’n anodd, ac ar ben hynny, mae gen i ofn, ceir barn bod perchenogaeth gan weithwyr yn rhyw fath o ‘ddewis amgen’. Nid oes unrhyw dystiolaeth sy’n dangos bod busnes sy’n eiddo i weithwyr yn fwy o risg. Fel arfer, y gwrthwyneb sy’n wir pan fo grym  yn nwylo’r mwyafrif yn hytrach na’r lleiafrif. Serch hynny, mae amgyffrediad o’r fath yn gyffredin, ond gyda’ch cymorth chi, hoffem newid y farn honno yng Nghymru.

Mae rhai busnesau gwych sy’n eiddo i’r gweithwyr yn bodoli eisoes yng Nghymru, ond rydym eisiau gweld rhagor. Sefydlwyd Aber Instruments yn Aberystwyth ym 1988. Mae’r cwmni’n cynhyrchu offer mesur i’w ddefnyddio mewn eplesu a bragu. Yn wreiddiol, roedd y cwmni’n eiddo i bedwar partner, ond penderfynwyd ehangu perchenogaeth cyfranddaliadau gan ddefnyddio cynllun perchenogaeth cyfranddaliadau a oedd â manteision o ran treth. Rhoddwyd cyfran uniongyrchol yn y busnes i weithwyr unigol. Mae Aber Instruments yn sôn am yr enillion a gyflawnwyd ganddynt o ran cynhyrchiant: ‘Ysgubodd ton o uchelgais ar draws y cwmni pan sylweddolodd y staff nad oedd yn rhaid iddynt ddilyn cenhadaeth y sylfaenwyr yn unig – maen nhw’n gallu rhedeg â’r busnes nawr…  pan fo hynny’n digwydd, gwelir yr effaith whoosh.’

O 2004, talwyd cyfran o’r elw i Ymddiriedolaeth er Budd Cyflogeion, a ddefnyddiwyd yn raddol i brynu cyfranddaliadau’r sylfaenwyr. Heddiw, mae cwmni’n eiddo i’r gweithwyr 100% ac mae’n parhau wedi’i wreiddio’n gadarn yn nhref Aberystwyth lle y cafodd ei sefydlu. Ni ellir gwerthu’r cwmni i brynwr allanol oni bai bod y perchenogion a’r ymddiriedolwyr yn cytuno i’r gwerthiant.

Mae pawb yn gwybod am John Lewis, ond fel arfer, dyna ddechrau a diwedd gwybodaeth pobl. Ond mae llawer o fusnesau llwyddiannus ac adnabyddus eraill y mae eu statws perchenogaeth gan weithwyr yn llai hysbys. Mae Wilkin and Sons ( gwneuthurwyr jam), Arup a Riverford Organic Farmers yn enghreifftiau eraill. Mae’r busnesau hyn yn barod ac yn fodlon i chwarae eu rhan i helpu i godi ymwybyddiaeth yng Nghymru.

Nid ydym mewn sefyllfa ofnadwy. Yn wahanol i Loegr, mae gennym ganolfan arbenigedd yn y tîm bach yma yng Nghanolfan Cydweithredol Cymru sy’n gallu rhoi cyngor busnes arbenigol. Mae llawer y gellir ei ddysgu o’r Alban, fodd bynnag. Yn ogystal â darparu cyngor busnes arbenigol, mae rhaglen ymwybyddiaeth hirdymor yn bodoli i hyrwyddo’r model, dan arweiniad Llywodraeth yr Alban. Erbyn hyn, mae’r manteision yn glir. Mae gwerthusiad annibynnol yn dangos bod yr Alban wedi gweld £10 o adenillion ar fuddsoddiad am bob £1 a neilltuwyd ar gyfer cymorth ar lawr gwlad.

Yng Nghymru, cawsom ein gyrru, â phob cyfiawnhad, gan yr angen i greu swyddi dros y blynyddoedd diwethaf ac rydym wedi gwneud hynny’n llwyddiannus. Fel y gwyddoch, mae’r gyfradd ddiweithdra yng Nghymru yn 3.8% erbyn hyn o gymharu â chyfradd gyfartalog o 4.1% ar draws y DU. Mae hyn yn rhoi cyfle i ni ganolbwyntio ar bethau eraill, ac nid ar swyddi yn unig. Fel arfer, nid yw pryniant gan weithwyr yn creu swyddi newydd pan fydd yn digwydd, ond maent yn helpu i wella cynhyrchiant a hwyluso dosbarthu cyfoeth.

Mae’r potensial yn bodoli i greu mwy o’r ‘effaith whoosh’ yma yng Nghymru. Mae perchenogaeth gan weithwyr yn alinio’n agos ag ymrwymiad Llywodraeth Cymru i dwf economaidd cynhwysol ac i gefnogi’r economi sylfaenol, lle ceir llawer o fusnesau sy’n eiddo i’r gweithwyr. Nid oes ateb hawdd a chyflym. Ond yn sicr, gallwn wella ein gêm. Byddai ymgyrch gydgysylltiedig i godi ymwybyddiaeth, a arweinir gan Lywodraeth Cymru ac a gefnogir gan Ganolfan Cydweithredol Cymru, yn lle da i ddechrau. Gellid cynnwys cyrff eraill, megis Sefydliad y Cyfarwyddwyr, y Ffederasiwn Busnesau Bach a Chymdeithas y Cyfrifwyr Ardystiedig Siartredig. Mae’r cyrff hyn eisoes yn gweld y manteision i’w haelodau ac wedi cydweithio ar waith yng Nghymru yn y gorffennol.

Dymunaf bob lwc i chi yn eich rôl newydd ac edrychaf ymlaen at weithio gyda chi.

Yr eiddoch mewn cydweithrediad,

Derek Walker

Prif Swyddog Gweithredol, Canolfan Cydweithredol Cymru

Dolenni defnyddiol:

Gwreiddiau a Gwydn: yr achos dros berchenogaeth gan y gweithwyr yn y sector preifat yng Nghymru:
cymru.coop/olyniaeth

Ymholiad The Ownership Effect: theownershipeffect.co.uk